مناره هاي دار الضيافه

در محله جوباره ، ناحيه يهودي نشين اصفهان واقع در خيابان كمال كنوني و در مسير يكي از كوچه هاي آن بنام حاج كاظم آثار سر در مجللي كه بر فراز آن دو مناره دار الضيافه را كه مردم محل دار الضياء نيز مي نامند واقع شده است. وجه تسميه اين محل به دارالضيافه به علت خرابيهاي زيادي كه به آن در گذشته وارد شده است و فقدان كتيبه اي كه منظور ساختمان از اين بنا را بيان نمايد در حال حاضر بر ما معلوم نيست ولي به طوريكه از نام آن استنباط مي شود اين اثر تاريخي سر در يك مهمانسراي مجلل مشهوری بوده ‌است که به امیران و حکمرانان حکومت سلطان محمد خدا بنده تعلق داشته است. شبها بر فراز مناره ها آتش می افروختند تا مسافران از راه دور اصفهان ر ا ببینند و مسیر خود را گم نکنند.

تزیینات کاشیکاری آن به سبک دوره مغول است و در سالهاي گذشته از كتيبه زير مقرنس هاي فوقاني كه بخط ثلث سفيد معرق بر زمينه كاشي لاجوردي بوده فقط دو كلمه ( و من دخله ) باقي مانده بوده و بقيه كلمات اين كتيبه ريخته بوده است.

در تابستان سال 1340 شمسي كه دكتر هنر فر اين مناره را قرائت مي كرده فقط دو كلمه ( و من دخله ) باقي مانده بود و شايد اگر به تعمير آن از طرف دكتر هنر فر اقدام نمي شد اين دو كلمه هم ريزش مي كرده و اصلاً كلمه اي از كتيبه باقي نمي ماند كه با تحقيق و جستجو ، ايشان با توجه به دو كلمه باقي مانده احتمال مي دهد اصل كتيبه صرف نظر از سال تاريخ آن بشرح زير بوده است:

" ان اول بيت وضع للناس للذي ببكة مباركاً و هدي للعالمين فيه آيات بينات مقام ابراهيم و من دخله كان آمناً "

در داخل مقرنسهاي مناره ها هر (سوسن) يا (طاس) شامل يك كلمه است و كلمات موجود بخط ثلث سفيد معرق بر زمينه كاشي لاجوردي بشرح زير است :

" محمد"  " و علي "  " و فاطمه "  "و الحسن"  "و الحسين"

پوشش تزئيناتي مناره هاي مزبور بخط بنائي فيروزه اي بر زمينه شطرنجي آجري در هفت رديف بشرح زير است:

رديف اول كلمه "الله"
رديف دوم تكرار كلمه "اكبر"
رديف سوم تكرار كلمه "الله"
رديف چهارم تكرار كلمه "محمد"
رديف پنجم تكرار كلمه "و علي"
رديف ششم تكرار كلمه "و حسن"
و رديف هفتم تكرار كلمه "و حسين"

پرفسور پوپ تاريخ بناي اين مناره را اواخر قرن هشتم هجري مي داند و آقاي سميث تاريخ آن را در ربع اول قرن هشتم هجري قرار داده است. این مناره به شماره 272 به ثبت تاریخى رسیده است.

اگر تلاش و پشتكار و خدمات ارزنده دكتر هنر فر در جهت مرمت و حفظ و نگهداري اين مناره ها و بلكه ساير آثار تاريخي اصفهان نمي بود شايد ما اين زمان نمي توانستيم اين آثار را در كمال زيبايي و آراستگي كنوني آنها مشاهده كنيم. پيدا نمودن اصل كتيبه اين مناره ها از روي دوكلمه كاري است بسيار مشكل كه نياز به تحقيق و مطالعه و صرف زمان بسيار دارد كه خود بيانگر گوشه اي از زحماتي است كه جناب دكتر هنرفر براي حفظ اين آثار كشيده است.

روحش شاد ، روانش قرين رحمت و مغفرت الهي

مناره جنبان

يكي از بناهاي تاريخي جالب اصفهان منار جنبان است كه در خيابان آتشگاه در غرب شهر اصفهان در سر راه اصفهان به نجف آباد واقع شده است. در گذشته منارجنبان کاملاً از شهر جدا و به روستایی به نام کارلادان تعلق داشت ولی امروزه این بنا جزء اصفهان گشته و نزدیکی محلی به نام نصرآباد قرار دارد. كارلادان يكي از روستاهاي مشهور ماربين است كه از بلوك سرسبز و پر بركت اصفهان در جميع ادوار تاريخي اين شهر بوده است و از باغهاي وسيع و درختان ميوه‌ دار آن عموم سياحان ايراني و عرب و مورخين و جغرافيا نويسان قرن دوم هجري به بعد در كتابهاي خود به تفصيل سخن گفته‌اند و اين بيت را با كمي اختلاف ذكر كرده‌اند كه :

ماربينت كه روضه ارم است          آفتاب اندرو درم درم است

تنها تاريخي كه در اين بنا وجود دارد تاريخ سنگ آرامگاه عموعبدالله است كه بناي بقعه پس از وفات او در سال 716 هجري قمري بر مزار وي صورت گرفته است. عمو عبدالله بنا بر كتيبه آرامگاه او شيخي زاهد و پرهيزگار بوده است كه در تاريخ هفدهم ماه ذيحجه سال 716 هجري در گذشته است و بر روي قبر وي آرامگاهي بنا كرده اند كه ايوان فعلي منار جنبان است.

سبك ساختمان اين ايوان كه تزئينات كاشيكاري نيز دارد سبك بناهاي قرن هشتم هجري سبك مغولي است و منظور از اصطلاح سبك مغولي شيوه معماري ايران در قرن هفتم و هشتم هجري و سبكي است كه اساتيد معمار و گچ بر و كاشيكار ايراني در دوره استيلاي ايلخانان مغول بر ايران و حكومت ايلخانان مسلمان در ساختن و پرداختن مساجد و مدارس و مقابر و مناره ها و انواع ساختمانهاي ديگر و پيرايش آنها بكار برده اند.

كاشيهاي لاجوردي رنگ بشكل ستاره چهار پر در فواصل اشكال ديگري كه به شكل كثيرالضلاع و به رنگ فيروزه اي است دو لنگه طاق و اطراف ايوان را زينت مي دهد. ارتفاع ايوان منارجنبان از زمين بقعه ده متر و ارتفاع هر يك از دو مناره آن هفده متر است. فاصله دو مناره در سطح پشت بام حدود نه متر و محيط هر مناره چهار مترو نيم است.
نكته جالب توجه حركت مناره ها مي باشد كه با حركت دادن يكي در ديگري نيز حركت محسوس و مشهود مي شود. حركت مناره ها در نظر استادان فن خيلي عجيب نيست و چنين نظر داده اند كه اين كيفيت در تمام مناره ها موجود است با اين وجه اختصاص كه در اين بنا چون مناره ها سبكتر و باريكتر هستند حركت آنها محسوس تر است ضمناً كلافهاي چوبي كه در قسمتهاي بالا و پائين هر يك از دو مناره در ساختمان آن بكار رفته نيز عامل موثري در تسهيل حركت مناره ها بشمار مي رود.

راجع به حركت مناره ها صحبت هاي زيادي شده ولي شايد به حقيقت نزديك تر باشد اگر بگوئيم كه اين بنا را بقصد آنكه مناره آن حركت كند از روز اول نساخته اند بلكه پس از ساخت مناره ها در طرفين ايوان كه به نظر اساتيد فن مدتي پس از ساخت خود ايوان اتفاق افتاده حركت مناره ها هم مشهود شده است. چيزي كه بيشتر موجب شگفتي است آنست كه نه تنها در موقع حركت دادن يكي از مناره ها در مناره ديگر هم حركت پديدار مي شود بلكه حركت به تمام نقاط اين ساختمان منتقل مي گردد بطوري كه هرگاه ظرف آبي را بر روي تخته سنگ عظيم و يكپارچه آرامگاه عمو عبدالله كه در داخل يكي از طاق نماهاي ايوان واقع شده قرار دهيم پس از حركت دادن مناره ها در سطح آب ظرف نيز حركت محسوس مي شود.

به هر حال منطقی ترین علتی که برای تکان خوردن مناره ها می تواند وجود داشته باشد، پدیده فیزیکی تشدید یا دوپلر است. چون مناره‌ها سبک و کاملاً مشابه هستند، تکان خوردن یکی روی دیگری اثر می گذارد.

به طوريكه از نوشته هاي جهانگردان بر مي آيد ساختمانهاي متحرك مشابه منار جنبان اصفهان در نقاط ديگر هم ديده شده است از آن جمله ابن بطوطه سياح معروف غربي كه در سال 725 هجري قمري بعزم سياحت از موطن خود خارج شده در ذكر مساجد و عمارات شهر بصره نمونه هايي ذكر كرده است.

بر آرامگاه عموعبدالله سنگ بزرگ يكپارچه مرمري قرار دارد كه در اطراف آن بخط ثلث برجسته سوره يس حجاري شده و بر ضلع جنوبي سنگ بخط ثلث برجسته نوشته شده است :

" كفي بالموت واعظاً "

در ذيل لوحه فوق الذكر در سه لوحه كوچكتر بخط ثلث برجسته عبارات زير نقش بر حجر است:

" قال الله تبارك و تعالي * ان رحمة الله قريب من المحسنين * يا عامرالخراب الدين مجتهداً "

بر يك قطعه سنگ مرمري كه به حالت عمودي در بالاي سنگ بزرگ آرامگاه و در داخل ديوار نصب شده است به خط ثلث برجسته صفات عمو عبدالله مدفون در ايوان منارجنبان و سال وفات او در تاريخ هفدهم ذيحجه سال 716 هجري قمري بشرح زير نقش بر حجر است:

" هذا قبر الشيخ الزاهد البارع المتورع السعيد المتقي عموعبدالله بن محمد بن محمود سقلا رحمة الله عليه و نور في السابع عشرة من شهر ذي حجة سنة ست عشرة و سبعمائه "   

مناره چهل دختران

مناره چهل دختران از بناهاي عهد سلجوقي و ساخته شده در اولين سال قرن ششم هجري در منتهي‌اليه شمالي محله جوباره از محلات قديمي اصفهان و محل قديمي سكونت يهوديان واقع شده است.
ساكنين اطراف اين مناره آن را به نام گارلنگ هم مي نامند. حدود اوايل قرن بيستم مسيحي در يكي از خانه هاي مجاور اين مناره يكي از مبلغين انگليسي پروتستان مذهب به نام گارلند (J.L.Garland) سكونت داشته و كار رسمي او تبليغ يهوديان اصفهان به آئين مسيحيت بوده است. وي زبان فارسي را بخوبي صحبت مي كرده و مدت مديدي در اين محل ساكن بوده است و بر اثر تبليغ او عده اي يهودي مسيحي شده اند. گارلند پس از وفات در قبرستان ارامنه مدفون شده است. عمارتي كه محل سكونت او بوده است هنوز به نام عمارت گارلند ناميده مي شود.

اين مناره در حدود 21 متر ارتفاع دارد ولي به نظر مي‌رسد كه قسمتي از نوك مناره از بين رفته باشد. پنجره بزرگي در قسمت بالاي منار و در ثلث دوم بدنه آن رو به سمت جنوب قرار دارد. دهانه اين پنجره به شكل مربع مستطيل است و قسمت بالاي آن از چوب و در طرفينش ستونهاي گرد كوچكي است كه نيمي از آنها در داخل ديوار مناره قرار دارد.

كتيبه فوقاني مناره به خط كوفي آجري برجسته بر زمينه آجري پنج آيه اول سوره طه بشرح زير است :

" بسم الله الرحمن الرحيم * طه * ما انزلنا عليك القرآن لتشقي * الا تذكره لمن يخشي * تنزيلا ممن خلق الارض و السموات العلي * الرحمن علي العرش استوي "

در قسمت فوقاني قاعده اين مناره بخط ثلث برجسته بر زمينه آجري كتيبه ذيل در پنج سطر بشرح زير گچ بري شده است:

" بسم الله الرحمن الرحيم لا اله الا الله

وحده لا شريك له محمد رسول الله صلي الله عليه
خير الناس بعد رسول الله صلي الله عليه

..............................................
......علي بن ابي طالب رضي الله عنهم اجمعين"

توضيح در مورد سطر چهارم و ابتداي سطر پنجم اينكه در كتيبه اين قسمتها محو شده و شامل اسامي خلفاي سه گانه اول بوده است و به نظر مي رسد كه عمداً نام آنها را محو كرده اند.

بر روي يكي از اضلاع قاعده مناره چهل دختران به خط كوفي آجري برجسته بر زمينه آجري ساده در شش سطر كتيبه‌اي موجود است كه باني ساختمان آن را "ابي ‌الفتح ‌بن ‌محمد بن ‌عبدالواحد نهوجي" و سال اتمام ساختمان 501 هجري تعيين مي‌كند. كتيبه به شرح زير است:

" هذه المناره بنيت من ماله الا سفهسالار
ابي ‌الفتح ‌بن ‌محمد بن ‌عبدالواحد
نهوجي تقرباً الي الله سبحانه و
تعالي و ابتغاء مرضاته و جزيل ثوابه
تقبل الله منه برحمته و فرغ من اتمامها
في سنه احدي و خمس مائه هجرويه"

لازم به ذكر است نهوج از توابع شهرستان اردستان است. اين مناره در نزديكي منار ساربان و ازخيابان سروش و همچنين از خيابان كمال قابل دسترسي است. مناره چهل دختران به شماره 231 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است.

مناره ساربان

این مناره كه یكى از زیبارتین مناره ‏هاى عهد سلاجقه در اصفهان است در انتهاى شمالى محله جوباره ناحیه یهودى نشین اصفهان نزدیك مناره چهل دختران در گوشه یك میدان كوچكى كه یقیناً در زمان ساختمان آن محل مسجد كوچیك در پاى مناره بوده است واقع شده.

ارتفاع این مناره در حدود 48 متر است و محیط قاعده آن 14 متر مى‏ باشد و از پائین به بالا داراى هفت قسمت متمایز است :

 قسمت اول آن آجر چینى ساده است. قسمت دوم و سوم آن داراى تزیینات عالى آجرى مى‏ باشد. قسمت چهارم آن تاج اول مناره است كه مقرنس هاى آجرى توأم با كاشى فیروزه ‏اى دارد و بسیار جالب و پر حالت است. قسمت پنجم آن تزیینات آجرى است. قسمت ششم آن تاج دوم مناره است و قسمت هفتم آن تارك مناره است.

در قاعده دو تاج این مناره دو كتیبه بسیار زیبا از بهترین رنگ فیروزه ‏اى كاشى دیده و خوانده مى ‏شود. مناره مزبور كه از ارتفاع اولیه آن اندكى كاسته شده است در حال حاضر به سمت مغرب متمایل شده و این تمایل از دور و نزدیك كاملاً نمایان است. سال ساختمان این مناره در كتیبه  ‏هاى فعلى آن موجود نیست لذا به طور قطع نمى ‏توان زمان ساختمان آن را معلوم كرد. پرفسور پوپ سال ساختمان این مناره را اواخر قرن پنجم هجرى مى‏ داند و آقاى مایرون به منت سمیث ساختمان آن را  بین سالهاى 550 تا 688 هجرى تخمین زده است. كتیبه فوقانى مقرنس هاى تارك این مناره به خط كوفى فیروزه  اى بر جسته بر زمینه آجرى به شرح زیر است:

«لا اله الا الله صادقا مخلصا محمد رسول الله »

 كتیبه زیر مقرنس ها به خط كوفى فیروزه ‏اى بر جسته بر زمینه آجرى به شرح زیر است:

 «بسم الله الرحمن الرحیم و من احسن قولا ممن دعا الى الله و عمل صالحاً و قال اننى من السلمین»

كتیبه وسط این مناره به خط بنائى فیروزه اى بر زمینه آجرى تكرارى نام هاى:

(محمد) و (ابوبكر) و (عمر) و (عثمان) و (على)

 در نصف تحتانى مناره مزبور و در اشكال مربع به خط بنانى فرو رفته بر زمینه شطرنجى و به  طور درهم و بر هم عبارات زیر تكرار شده است:

(لا اله الا هو) (و هو بكل شى‏ء علیم) (و هو السمعى البصیر)

 در تاریخچه اصفهان نوشته شده كه مناره ساربان به مناره مسجد على شباهت دارد و ارتفاع آن 44/2 متر و مدخل پلكان در ارتفاع 7 مترى تنه مناره واقع شده و تعداد پلكانش 135 است و پهناى پلكانهاى 68 سانتیمتر است.

 و نیز گفته است كه ساختمان مناره متعلق به عهد سلجوقیان و بنا به گفته گدار فرانسوى مربوط به سالهاى 525 تا 550 هجرى است.

این مناره كمى به سمت مغرب تمایل پیدا كرده و زیر مناره كه خالى و به جاى زیر زمین از آن استفاده مى‏ كردند در سال یكهزار و سیصد و بیست و چار شمسى به طرز خوبى بسته و پر شده است.

 پس مى ‏توان گفت كه مناره ساربان ارتفاعش بین 44/2 متر تا حدود 48 متر و محیط قاعده آن 14 متر و داراى 135 پلكان و سه كتیبه كوفى مى‏ باشد و تاریخ ساختمان قرن پنجم و ششم بوده است.

 در كتاب نصف جهان فى تعریف الاصفهان چنین گفته:

 و در محله جویباره هم چند مناره دارد یكى از آنها را مناره ساربان مى ‏نامند و از همه این منارها منار ساربان بلندتر و خوش نماتر ساخته شده و معتبرتر است و به خاطر فقیر چنان مى ‏رسد كه این منار را نام منار سارویه بوده و در آن محل واقع بوده است، اسم آن محل متروك و مهجور شده و كسى نام سارویه ندانسته است، آن را  ساروان خیال كرده و با آن نام اشتهار یافته باشد و الله اعلم.

 اما وجه تسمیه منار ساربان به نظر مى‏ رسد گفته نصف جهان درست باشد و ساختمان سارویه كه شرح آن در مبانى معدومة الاثر بیان گردیده در همین محله بوده و هنگامى كه خمارتكین تصرفاتى در آن بنا كرد احتمال دارد این مناره را هم او ساخته باشد و مناره به نام محل اشتهار داشته و كم بكم سارویه به ساروان و ساروان به ساربان تغییر وضع داده است.

مناره زيار

مناره زيار متعلق به دوران سلجوقي بلندترین بنای قدیمی واقع در منطقه شرق اصفهان است که در حدود 33 کیلومتری اصفهان ، یک کیلومتری شرق روستای زیار و در 600 متري ساحل جنوبي بستر زاينده رود واقع شده است كه روبروي آن در شمال رودخانه ، منظره مسجد و مناره برسيان قابل مشاهده است.

مناره زيار بر روي تكه پايه آجري و هشت گوشه در سه طبقه بنا شده است. دو طبقه فوقاني مناره با استفاده از شيوه قطار بندي تزئين شده است، در پايه مناره مسجدي وجود داشته كه اثري از آن در دست نيست.
مناره زيار تنها نمونه مناره هاي سه طبقه اصفهان است كه تاكنون به حالت اصلي خود باقي مانده و در آن تصرف و مداخله اي نشده و خرابي هم كمتر در آن راه يافته است.

ارتفاع آن بالغ بر 50 متر است و 160 پله دارد. سال ساختمان آن در كتيبه هاي موجود منار ذكر نشده ولي آقاي مايرون بمنت سميث كه راجع به مناره هاي اصفهان تحقيقاتي نموده سال ساخت آن را پس از مقايسه با ساير مناره هاي اين دوره از نظر معماري و نوع تزئينات و آرايش آن همزمان با ساخت مناره ساربان و بين سالهاي 550 تا 688 هجري مي داند.

این منار سلجوقی یک بنای آجری است که ساق آن تا ارتفاع سه متری هشت ضلعی و بقیه بدنه منار بصورت گرد بوده و بالاترین نقطه منار بصورت یک مکعب است که چنین شکلی فقط در این منار وجود دارد . این بنا بر روی یک سکوی هشت ضلعی بزرگ بنا شده است . قطر بدنه منار در پایین در حدود چهار متر و در بالاترین نقطه حدود یک متر می باشد.

منار دارای سه طبقه است که دو طبقه آن دارای پله و طبقه بالایی بدون پله است . طبقه اول و دوم دارای تاج به دور منار است . پله های منار بصورت مارپیچ با گردش بر خلاف عقربه های ساعت بالا رفته و در طول مسیر دریچه هایی برای نور و تهویه هوا در بدنه منار تعبیه شده است.

تزئینات : بدنه منار جمعاً دارای 20 ردیف تزئینات زیبای آجر کاری است : طبقه اول 10 ردیف + تاج اول = 11 ردیف ( ردیف هشتم کاشی نوشته فیروزه ای آیات قرآن ) . ردیف اول ساق هشت ضلعی است و در ردیف دوم رو به قبله مربع بزرگی قرار دارد که محل کتیبه بوده است .

طبقه دوم 5 ردیف + تاج دوم = 6 ردیف (ردیف چهارم کاشی نوشته بوده که بیشتر آن ریخته است)

طبقه سوم شامل دو ردیف در بدنه گرد منار و یک ردیف کلاهک مکعب شکل که بر روی آن به سمت قبله کلمه « الله » با کاشی فیروزه ای نوشته شده است.

در ورودی منار به سمت غرب است و در بالای هر دو تاج دو دریچه به سمت جنوب (قبله) قرار دارد . همچنین در بالای تاج دوم سه پنجره به سمت های شمال ، شرق و غرب وجود دارد.

از کف تا طبقه اول 122 پله و 9 دریچه تهویه و نور قرار دارد و تاج بیرونی دورادور به پهنای حدود 60 سانتیمتر است.

از طبقه اول تا دوم 38 پله و 2 دریچه تهویه و نور قرار دارد و تاج بیرونی دورادور به پهنای حدود 40 سانتیمتر است.

از طبقه دوم تا نوک منار بدون پله است و در حدود 5 متر ارتفاع دارد .

پهنای اولین پله حدود 80  و پهنای آخرین پله حدود 40 سانتیمتر است و ارتفاع پله ها بین 25 تا 27 سانتیمتر می باشد.

ارتفاع تقریبی منار در حدود 47 متر یا بیشتر است + سکوی پائینی که در حدود 60 تا 70 سانتیمتر ارتفاع دارد.

کل مجموعه بر روی یک بلندی واقع است که از زمینهای اطراف آن در حدود نزدیک به یک تا دو متر اختلاف ارتفاع دارد . دورادور منار را زمینهای کشاورزی احاطه کرده است . منار کمی به سمت قبله انحراف پیدا کرده است.

ویژگی خاص منار زیار این است که برخلاف دیگر منارها که توسط ساختمان ها احاطه شده اند ، این منار در میان دشت وسیعی قرار دارد و از هر کجای این دشت که بنگری جلوه خاصی دارد.

كتيبه اين مناره در قسمت فوقاني آن بخط كوفي برجسته با كاشي فيروزه اي بر زمينه آجر ساده شامل آيه 33 سوره فصلت است بشرح زير :

" بسم الله الرحمن الرحيم و من احسن قولا ممن دعا الي الله و عمل صالحاً و قال انني من المسلمين - الله ربي "