دولتخانه  مبارکه نقش جهان يا عمارت عالي قاپو
اين کاخ از بناهاي شاه عباس کبيري است که در ربع اول قرن ياردهم هجري ساخته شده و محل حل و فصل امور کشور و دربار پادشاه بوده است و مورخين معاصر با شاه عباس اول آن را بنام دولتخانه مبارکه نقش جهان نام برده اند.
جابري انصاري در تاريخ اصفهان نوشته است شالوده اين عمارت در عهد جانشينان تيمور يا تراکمه ريخته شده بوده و شاه عباس اول در سال 1018 هجري پنج طبقه ديگر برآن اضافه نموده و در طبقه اول نيز تصرفاتي بعمل آمد که در نتيجه بناي مزبور از لحاظ سبک ساختمان يکسان نمايش پيدا نمود.


تاريخ شروع ساختمان عالي قاپو و زمان اتمام آن معلوم نيست ولي ازقرائن موجود چنين استنباط مي شود که اين عمارت و بناي مقابل آن يعني مسجد شيخ لطف الله در زماني نزديک به هم به اتمام رسيده و در حاليکه مشغول ساخت مسجد جامع عباسي بوده اند اين دو بناي زيباي سلطنتي که يکي قصر شاه و ديگري مسجد مخصوص خانواده سلطنتي بوده است به اتمام رسيده است.


نام عالي قاپو تقليدي از دو کلمه باب عالي و قصر سلطان عثماني در اسلامبول است و مقصود شاه عباس آن بوده که توجه سياستمداران اروپا را به اين کاخ همنام آن در ايران متوجه نمايد و عالي قاپوي اصفهان , باب عالي عثماني را از هر جهت تحت الشعاع قرار دهد.
کاخ عالي قاپو داراي شش طبقه است و از طبقه هفتم آن كه بام عمارت است بهترين منظره شهر باستاني اصفهان پديدار مي شود. هر طبقه از اين كاخ تزئينات مخصوص دارد و با آنكه ظاهراً در اوايل قرن چهاردهم هجري به تزئينات آن خرابي ها و لطمات جبران نا پذيري وارد آمده معذلك هنوز شاهكارهايي از گچ بري و نقاشي دوره صفويه را در بر دارد.


مينياتور ساز معروف دوره شاه عباس اول بنام رضاي عباسي و شاگردان چيره دست او بر نقش و نگار در وديوار اين قصر هنر نمايي كرده اندو خوشبختانه اين تزيينات به شكل نقاشي هاي گل و بوته و شاخ وبرگ و اشكال وحوش و طيور در سقف ها وطاق هاي hتاق هاي مختلف و تو در توي اين عمارت و راهرو ها و پلكان ها به صورت اصلي آن باقي مانده و هيچ گونه مداخله اي در آن ها به عمل نيامده و از اين جهت اتاق مخصوص جلوس شاه عباس كه بزرگ ترين اتاق هاي طبقه سوم اين قصر است نمونه كامل آنها به شمار مي رود.


شاردن ضمن توصيف اين بنا گفته است : بزرگ ترين كاخي است كه ممكن است در يك پايتختي وجود داشته باشد. مقر رئيس ديوان خانه (ديوان بيگي) و (صدر خاصه) و كشيك خانه در طبقه اول اين بنا مستقر بوده است. طبقه ششم اين عمارت محل مخصوص پذيرايي هاي رسمي پادشاه و اجتماع رامشگران و سازندگان و نوازندگان بوده است.


بزرگ ترين سالن هاي عمارت عالي قاپو در اين طبقه است و نوع تزيينات آن در سقف ها گچ بري هايي است كه به شكل انواع ظروف و صراحي در طاق ها و ديوار ها و زواياي آن تعبيه شده است و همين طبقه است كه نزد مردم بنام اتاق صوت و موسيقي شهرت پيدا كرده است.هيئت نوازندگان در دو گوشواره فوقاني اين طبقه كه سرشار از مينياتور است استقرار مي يافته اند. ساختن وپرداختن اشكال گچ بري در اين قسمت از ساختمان براي آن نبوده است كه در آن ها جام و ظروف قرار دهند زيرا نوع اين كار كه با گچ تعبيه شده بسيار ظريف است و كوچك ترين اشاره اي كه در اثر برخورد دست يا شيئي ديگري به آنها حاصل شود آنها را در هم مي شكند بلكه غير از نمايش, يكي از انواع عالي تزيينات گچي كه نوعي از هنر ايراني است.
غرض عمده در تزيين اتاق هاي متعدد اين طبقه آن بوده است كه در اين قسمت از عمارت انعكاسات حاصله از نغمه هاي سازندگان و نوازندگان به وسيله اين اشكال مجوف گرفته شده و نغمه ها و صدا ها طبيعي و بدون انعكاس صوت به گوش برسد.


جنبه تقدس عمارت عالي قاپوسلاطين صفويه مخصوصا شاه عباس اول به امام اول شيعه حضرت علي بن ابي طالب (ع) ارادت مخصوص مي ورزيدند و عموما خود را كلب آستان علي مي دانستند و اين جمله را در فرامين و مسكوكات خود به كار مي بردند. استقرار 110 عدد توپ در دو طرف عمارت دولت خانه يعني عالي قاپو اشاره اي به نام مبارك حضرت علي (ع) است كه به حساب حروف ابجد 110 مي شود.

شاه عباس اول به منظور تيمن و تبرك اين قصر سلطنتي بطوريكه مشهور است دري از در هاي رواق روضه نجف اشرف را به اصفهان انتقال داده و آن را در زيب پيكر اين ساختمان نموده است و به همين جهت از مدخل اين قصر كه سر در قصر هاي سلطنتي و منازل پادشاهي بوده است هيچ كس حتي خود شاه سواره عبور نمي كرده و ديگران موظف بوده اند در موقع ورود به قصر سنگ مرمر آستانه آن را ببوسند.



تالار عمارت عالي قاپو از الحاقات دوره شاه عباس دوم
به طبقه سوم عمارت عالي قاپو در دوره سلطنت شاه عباس دوم تالاري با 18 ستون از چوب چنار اضافه شده است كه ستونهاي آن با آينه پوشيده مي شده و سقف آن با صفحات بزرگ نقاشي روي آلتهاي چوبي تزيين شده است. با يك نظر به ساختمان اين تالار الحاقي بودن آن به عمارت اصلي واضح مي شود. در وسط اين تالار حوض از مرمر و مس قرار دارد كه داراي فواره هايي بوده و در مراسم مخصوص ، آب از آنها جستن مي كرده است. اصولاً توجه به ساختمان تالارها با حوض و جهش آب از فواره يا شيرهاي سنگي از اختصاصات بناهاي دوره شاه عباس دوم است و اين كيفيت در تالار چهلستون و تالار عمارت آينه خانه كه در دوره سلطنت اين پادشاه به اتمام رسيده بخوبي مشاهده مي شود.


ديوارهاي تالار عمارت عالي قاپو بطوريكه عيان است داراي دو پوشش تزئيناتي مي باشد كه بر روي هم قرار گرفته اند. پوشش زيرين تزئينات عهد شاه عباس دوم است و پوشش بعدي تزئيناتي است كه به ذوق و سليقه شاه سلطان حسين در تالار اين كاخ اضافه شده است. تزئينات نقاشي و اشعاري بخط نستعليق قرمز رنگ بر زمينه گچ سفيد در زير قشري از گچ ديگر كه در اواخر عهد قاجاريه دو پوشش عهد صفوي را مستور نموده بوده است آسيب زياد ديده معذلك در بعضي قسمتها تشخيص اين تزئينات و بعضي خطوط كه در سنوات اخير از زير گچ خارج شده امكان پذير شده است.


كلمات و مصرع هايي از اشعار منقوش بر ديوار عمارت عالي قاپو كه از تعميرات يا اضافات دوره شاه سلطان حسين حكايت مي كند و هنوز قابل خواندن است به شرح زير مي باشد:

(يا الله) .......شهنشاه دين (يا محمد) داور دين پرور ايران زمين (يا علي مدد) ملب درگاه علي فخر شهان (يا الله) حامي دين نبي ....... (يا محمد) آنكه زآب رحمت و خاك بهشت (يا علي مدد) دست قدرت طينت گردون سرشت (يا الله) پايه ايوان قدرش بيحجاب (يا محمد) باشد آن جائيكه سر زد آفتاب (يا علي مدد) منتظم باشد از گردون مآب ( يا الله) ..... ملت همچون آنجناب (يا محمد) ........ (يا علي) شاه دين شاه زمان حسين (يا الله) بن سليمان اين سليمان بارگاه.

اشعار محمد بيك فرصت راجع به ساختمان ايوان عالي قاپو
در سال 1053 هجري شاه عباس دوم به ميرزا تقي الدين محمد وزير اعظم خود دستور داد معماران عاليقدر در عمارت عالي قاپو رو بطرف ميدان نقش جهان تالاري بنا نمايند و روز پنج شنبه بيست و چهارم شهر ذي القعده سال 1053 بناي اين تالار گذاشته شد و در عرض اندك مدتي به اتمام رسيد. شاعري موسوم به محمدي بيك متخلص به فرصت كه توپچي سركار شاهي بود در تاريخ بناي تالار اشعاري را سروده است.


الواحي از كاشي بر جبهه شرقي عمارت عالي قاپو از تعميرات دوره ناصرالدين شاه قاجار
چهار جانب عمارت عالي قاپو در دوران پادشاهي شاه عباس اول و شاه عباس دوم با كاشي هاي خشتي خوش نقش تزيين شده بوده كه توأم با درها و پنجره هاي نفيس آن منظره اي بس جالب به اين عمارت تاريخي مي داده است و موجب نهايت تأسف است كه ازآن همه در و پنجره فقط يك پنجره در طبقه سوم عمارت بر جاي مانده و بقيه آنها به تاراج رفته است.در دوره سلطنت ناصرالدين شاه قاجار كه مختصر توجهي نسبت به تعمير بعضي بناهاي تاريخي اصفهان شده در عمارت عالي قاپو هم ظاهرا كارهايي صورت گرفته كه به طور حتم تعويض طره هاي فوقاني عمارت يكي از آن جمله كارهاست و به اين مناسبت بجاي كاشي هاي خشتي گل و برگ عهد صفويه بر جبهه بالاي سردر ورودي فعلي كاشي هاي ديگري كه در بين آنها سه لوح خط نيز جاي داده شده قرار داده اند. عبارات اين سه لوح اشعاري است كه شاعري به نام كفاش سروده و ضمن تعميرات سال 1274 هجري قمري به خط نستعليق سفيد در هم بر زمينه لاجوردي به جاي كاشي هاي عهد صفويه نصب شده است.


عبارات و اشعار لوح وسط اين كاشي كاري به شرح زير است:

هوالله
ناصرالدين شاه قاجار
در زمان ناصرالدين شاه قيصر پاسبان        شد زتعمير علي قاپي جهان رشگ جهان
باده دولت بجامش تا درآيد آفتاب        سكه شاهي بنامش تا بگردد آسمان
السلطان بن السلطان
1274

لوح سمت راست:

دلا تاريخ تعمير علي قاپي است اين انشاء        كه شد از ناصرالدين شاه اين نيكو بنا احيا

ناظمه كفاش

لوح سمت چپ :

تا علي در عالم امكان ولي الله باد        صدر اعظم در پناه ناصرالدين شاه باد